Omgaan met verlies
Doorheen verdriet houden van het leven

Rubriek: Psychosociaal
Diane Thora
Op 16 november 2003 gaf prof. Manu Keirse in Heverlee. een boeiende uiteenzetting over “Omgaan met verlies”.
Prof. M. Keirse behaalde de diploma’s van licentiaat klinische psychologie, licentiaat familiale en seksuologische wetenschappen, licentiaat in de medisch-sociale wetenschappen en ziekenhuisbeleid, postgraduaat in de organisatiebegeleiding, postgraduaat in gezondheidsethiek en doctor in de geneeskunde. Hij is als hoofddocent deeltijds verbonden aan de Faculteit der Geneeskunde en was bovendien kabinetschef van de federale minister van Consumentenzaken, Volksgezondheid en Leefmilieu. Zijn voornaamste studiedomeinen zijn patiëntenbegeleiding, rouwbegeleiding en palliatieve zorg.

Als verlieservaringen en verdriet ter sprake komen, weten heel veel mensen niet wat te doen. Ze dekken het toe, ontwijken het, ontlopen het, hebben nietszeggende pasklare antwoorden ... Deze uiteenzetting wil een gids zijn doorheen situaties van verdriet. Meer weten kan meer helpen.

Verlies raakt alle dimensies en niveaus van het leven. Het is méér dan enkel droefheid en depressie. Verdriet leert ons het wezenlijke over menselijke verhoudingen.

Verdriet is de andere zijde van liefde

De Libanese dichter K. Gibran (1883-1931) leert ons dat vreugde en verdriet héél dicht bij elkaar liggen. Verdriet heeft te maken met liefde. Als mensen van elkaar houden, zijn ze ook voorbestemd om verdriet te ervaren. Die gedachte kan enorm helpen om naar mensen die verdriet hebben, toe te gaan, mensen van wie een kind is verongelukt, mensen die een ander groot verlies ervaren. In die zin is het een weldaad verlies te mogen ervaren, want het betekent dat we ook dierbare relaties hebben.

Verlies behoort tot het leven

Iedereen weet dat verlies tot het leven behoort en toch bereiden weinig mensen zich hierop voor. Een jaarlijkse vakantiereis wordt meestal zeer goed voorbereid om er meer uit te kunnen halen. De meeste mensen bereiden zich echter niet voor op de laatste reis die zijzelf en allen die hen dierbaar zijn, zullen meemaken: de reis uit dit leven. Het is nochtans zeer belangrijk om op voorhand hierover te leren zodat men er niet totaal onverwacht mee geconfronteerd wordt.

Verdriet, sterven en kinderen

Sommige mensen denken dat het beter is geen aandacht te vestigen op verlies, dood en rouw om zo de kinderen te beschermen. Dat is niet juist, men kan kinderen geen verliessituaties besparen. De enige keuze die men heeft, is hoe men hen zal helpen om te gaan met verliessituaties. Als men deze verantwoordelijkheid verwaarloost, laat men hen eenzaam afrekenen met de mysteries van leven en dood, laat men hen achter met hun eigen angsten.

Kinderen hebben een groot vermogen om adequaat om te gaan met moeilijke situaties, als de volwassen omgeving hen maar inzicht en begrip bijbrengt.

Verwerken van verlies

Als we spreken over verwerken van verlies, spreken we over rouwarbeid. Dit woord drukt uit dat verlies verwerken arbeid verrichten is.
Het verklaart waarom verdrietige mensen zo moe kunnen zijn, dat ze niet aan hun dagelijks werk toe komen.
Elke arbeid kan men opdelen in taken. Zo onderscheidt men in de rouwarbeid vier rouwtaken, vier opdrachten die moeten worden vervuld om tot verwerking van het verlies te komen. Het woord ‘rouwtaken’ wijst erop dat de rouwende actief iets kan doen. Het betekent ook dat anderen de rouwende kunnen helpen met het opnemen van bepaalde taken, zodat ze die niet alleen moeten afwerken. Onvoltooide rouwtaken kunnen verder levensgeluk in de weg staan.

Deze lezing gaat hoofdzakelijk uit van verwerking na verlies van een dierbare, maar de rouwtaken moeten eveneens doorgewerkt worden bij verlies van een dierbaar “iets” zoals bijv. gezondheid, te moeten leven met een chronische ziekte.

Eerste rouwtaak: aanvaarden van de werkelijkheid van verlies

Als iemand sterft, heeft de nabestaande vaak het gevoel dat het niet waar kan zijn, een gevoel van onwerkelijkheid. Het verlies dringt niet in zijn volle dimensie door. Eerste reacties in de zin van: ’Het is niet mogelijk’, ’Het moet een vergissing zijn’, ’Ik kan het niet geloven’, komen frequent voor. Men lijkt geschokt en dat wordt verschillend geuit.

Maar om echt met de rouw te beginnen, moet men het verlies erkennen. De werkelijkheid onder ogen zien, is niet gemakkelijk. Men kan zo intens verlangen naar de overledene dat men hem/haar meent te zien of te horen. Dit soort hallucinaties heeft veel te maken met gewoontegedrag dat zich verder doorzet. Dat is normaal en moet niet worden geïnterpreteerd als ziekelijk. Als er geen voorbereiding was op de dood of het verlies, kunnen die reacties (bijv. ook tafel voor de overledene blijven dekken) gedurende een langere tijd optreden.

Hoe kunnen we mensen helpen om de werkelijkheid te aanvaarden?
Voor het verwerken is het belangrijk juiste informatie te krijgen over wat zich heeft voorgedaan.
Men heeft een verklaring nodig van het gebeurde, van het hoe en waarom. Geen verklaring vinden, kan een algemene angst creëren. Men blijft zich afvragen hoe dit kon gebeuren en wat er dan nog allemaal kan gebeuren.
Niet één keer moet de informatie gegeven worden, maar verscheidene keren, steeds opnieuw. Niet omdat de getroffenen het niet WETEN, maar omdat ze de werkelijkheid nog niet VOELEN. Veel artsen begrijpen dat spijtig genoeg nog niet en geven de informatie maar één keer.

Ook kinderen moeten correct geïnformeerd worden, wat vaak vermeden wordt, omdat men bang is van de zeer concrete vragen van kinderen (bijv. kunnen de pieren nu in de neus van opa kruipen?). Als men de vragen van kinderen niet beantwoordt, leert men hen dat het onderwerp niet bespreekbaar is. Het moeten ook JUISTE antwoorden zijn (opa voelt dat niet meer, hij is dood).

Men kan nabestaanden helpen bij het verwerken van die eerste taak door ervoor te zorgen dat zij de kans krijgen om afscheid te nemen. Ook kinderen moeten die kans krijgen, en dit in een sfeer van zorgzaamheid voor al hun vragen en voor al hun emoties.

Tweede rouwtaak: ervaren van de pijn van het verlies

De tweede taak is het ervaren van de pijn van verlies. Er is absoluut geen weg om de pijn heen. De enige weg naar verwerken, is recht door de pijn heen te gaan. Alles wat iemand toelaat om zijn pijn te verlichten of uit te stellen, verlengt het rouwproces. Als de pijn niet wordt gevoeld, komt deze op een later moment terug onder de vorm van het ene of andere ziektesymptoom of afwijkend gedrag.

De meest karakteristieke trek van de rouw is niet het voortdurend depressief zijn, maar het zijn de tijdelijke en hevige pijnscheuten. Dat zijn perioden van psychologische pijn.
Alles wat mensen emotioneel aanspreekt, kan in alle hevigheid de pijn van het verlies oproepen: de eerste krokussen in de tuin, de eerste schooldag … Het getuigt van begrip als men even kan stil staan en de tijd kan nemen om te luisteren naar het verdriet van de andere. Dat betekent tevens het verdriet en het verlorene bij naam noemen.

Pijn kan ook tot uitdrukking komen in schuldgevoelens. Vaak wordt dan gezegd: ’Je moet je niet schuldig voelen’. Dat werkt echter niet adequaat. Beter is duidelijk te maken dat schuldgevoelens normale reacties zijn in een rouwperiode en dat men daarvan enkel kan worden bevrijd door ze uit te spreken. Het is een weg waarlangs de pijn naar buiten komt.

Men kan helpen bij het vervullen van de tweede taak door de confrontatie met de pijn niet voortdurend te ontlopen, maar de kans te geven erbij stil te staan. Omstanders hebben vaak moeite als pijn wordt geuit en proberen dan remedies tegen de pijn aan te dragen. ‘Je hebt toch nog twee gezonde kinderen’, ‘Hij heeft een mooie leeftijd gehad’.
Men helpt rouwenden meer als men luistert naar hoe het voelt, in plaats van te vertellen hoe men zich wel en niet moet voelen.

Derde rouwtaak: aanpassen aan de nieuwe omgeving

De derde taak is de aanpassing aan een nieuw leven zonder het dierbare verlorene. Ook al moet iedereen die taak doormaken om de rouw te verwerken, toch betekent dat ook weer iets wat verschillend is voor elke rouwende, afhankelijk van de voorafgaande relatie tot het verlorene of de gestorvene.

Verdriet is als een vingerafdruk: voor iedereen herkenbaar en toch zijn geen twee vingerafdrukken gelijk. De lijnen lopen telkens weer anders en vormen een uniek patroon. Zo is het ook met verdriet. Men gaat voorbij aan het individuele van elk verdriet, als men geen rekening houdt met de hoogstpersoonlijke behoeften waarmee iemand wordt geconfronteerd bij elk type verlies.
Elk verlies brengt zijn eigen problemen met zich. Er zijn gelijkenissen, maar ook verschillen. Dit maakt dat het verdriet van de ene nooit gelijkgesteld kan worden met het verdriet van de andere. Het is anders. Men kan verlies niet wegen of meten. Het is zo erg als het is voor die persoon.

Men kan rouwenden helpen in het opnemen van de derde taak door telkens opnieuw te luisteren naar wat die aanpassing voor hen betekent en welke moeilijkheden dat allemaal meebrengt. Door steeds opnieuw te laten verhalen, helpt men mensen geleidelijk opnieuw op verhaal te komen in het leven. En in het aandachtig luisteren, kan men ook achterhalen wat het meeste moeite kost, welke nieuwe vaardigheden kunnen worden aangeleerd en waarmee men iemand kan helpen.

Vierde rouwtaak: opnieuw leren houden van het leven en opnieuw leren houden van mensen

De vierde taak bestaat erin weer emotionele energie op te brengen voor het leven daarbuiten. Men leert opnieuw houden van het leven en van andere mensen en alle aandacht gaat niet langer naar het verloren leven.

Voltooiing van het rouwproces

Het rouwproces is voltooid als vier genoemde taken zijn vervuld. Het is onmogelijk een precieze tijdsduur voor een rouwproces te omschrijven. De tijd die het iemand vraagt om te verwerken, hangt van veel factoren af. Een periode van één tot vijf jaar is geen lange periode om een belangrijk verlies te verwerken. Verwerken heeft niets te maken met ‘vergeten’. Het heeft ook niets te maken met ‘het is over’, ‘het is voorbij’. Verwerken heeft alles te maken met ‘een plaats geven in het leven, van waaruit het de rest van het leven meetrekt’. Een criterium van verwerking is dat men aan het verlorene of de overledene terugdenkt zonder steeds intense pijn te ervaren, - hoewel iets van de pijn van het verlies een leven lang duurt. Een criterium is ‘dat het geen allesomvattende, verscheurende pijn meer is’.

Men kan dat vergelijken met het beeld van een schaduw. Verdriet na verlies gaat met mensen mee doorheen hun verdere leven, zoals de schaduw van een mens hem overal vergezelt.
De schaduw van een mens is soms groot en soms klein, soms ligt ze vóór hem, soms achter en dan weer naast hem. Soms ziet men ze en op andere momenten is ze onzichtbaar. Men kan een hoek van een straat omslaan en de schaduw ligt plots levensgroot vóór de persoon en stapt elke stap met hem mee. Zo is het ook met verdriet. Het kan opeens levensgroot aanwezig zijn, als men het niet verwacht.

Opvang van kinderen van een chronisch zieke ouder

• Men moet kinderen erover informeren dat hun ouder ernstig ziek is. Als men probeert informatie achter te houden, heeft dat gewoonlijk negatieve gevolgen. Kinderen achterhalen toch de waarheid.
• Men moet de naam van de ziekte vertellen. Anders horen ze het bij de bakker.
• Men moet vertellen wat er zal veranderen door de ziekte. Iets wat voorspelbaar is, kan gemakkelijker gehanteerd worden.
• Men moet vertellen hoe er voor hen gezorgd zal worden. Wie zal ingeschakeld worden en waarvoor. Hoe worden er afspraken gemaakt en met wie.
• Men moet hun vertellen dat de ziekte niet besmettelijk is. Kinderen denken vlug dat zij, als zij dicht bij de zieke ouder komen, ook de ziekte kunnen krijgen.
• Men moet aan kinderen vertellen dat niemand schuld heeft aan de ziekte. Kinderen denken heel snel dat zij het veroorzaakt hebben. Ze zien overal verdriet en ze denken dat het door hen komt.

Kinderen kunnen voorbereid worden op verlies, ziekte en verdriet. Kinderen komen vaak voor het eerst in aanraking met de dood bij het zien van een dood dier: de hamster, het konijntje, de poes. Ze hebben een kameraad verloren die vele uren met hen heeft gedeeld. Volwassenen hebben de neiging het dode dier direct door een ander te vervangen. Met het onmiddellijk vervangen door een ander dier leert men kinderen dat alles zomaar vervangbaar is en gaat men voorbij aan het verlies en de gevoelens die dat oproept.
Men kan hun leren dat verdriet, verlies, ziekte op een natuurlijke wijze deel uitmaakt van het leven en dat het de veiligheid niet wegneemt.

Men zou kinderen in het leven het vertrouwen moeten meegeven dat tranen worden gedroogd, niet voor altijd, maar altijd weer. Dan geeft men hen iets fundamenteels over het leven mee. Door steeds weer stil te staan bij verdriet, leert men hen fundamenteel over liefde, over solidariteit en over verbondenheid.
Een manier om te werken aan een wereld met meer vrede dan de wereld van vandaag.

Verdriet bij chronische ziekte

Alles wat gezegd werd over verdriet bij overlijden, geldt ook bij verlies van validiteit, van gezondheid bij ernstige chronische ziekten. Een groot verschil is dat een chronische ziekte véél minder zichtbaar is voor de omgeving, waardoor die er vaak niet adequaat mee kan omgaan. Sterven is veel meer zichtbaar en daar stellen zich de problemen al.
Het kunnen vertellen van het verhaal, van het verdriet over het verlies van gezondheid is een goede stap in de richting van beter omgaan met het verlies. Vaak kan dat gebeuren onder de vorm van een tekst, een artikel dat men bezorgt aan de personen in de omgeving. Zo kunnen zij veilig, al lezend, meer begrip en inzicht verwerven. Verdriet wordt door omstanders vaak weggeduwd omdat ze niet weten wat ze eraan kunnen doen. Maar er moet niet altijd iets gedaan worden, gewoon kunnen luisteren betekent al veel.

Een tweede verschil is dat bij chronische ziekte de zieke van verlies naar verlies stapt.
Vaak ziet men dan ook problemen met het aanvaarden van het verlies, met het voor zichzelf te moeten uitmaken wat nog kan, en wat niet meer kan. . Hier is ook een confrontatie met de pijn van het verlies. Het is zeer pijnlijk te ervaren dat je sommige dingen niet meer kunt of dat je job verloren gegaan is. Bij elke achteruitgang komt die pijn terug.

Zich aanpassen aan de wereld mét die ziekte, mét de beperkingen, vraagt vaak enorme inspanningen. Opnieuw leren genieten van het leven betekent dat na het onder ogen zien en na de levensaanpassingen, er nieuwe engagementen gevonden kunnen worden. Mensen die die stappen niet doormaken, komen niet tot dit engagement en genieten niet van het leven. Door vastgeroeste emoties staan zij verbitterd in het leven.

Troostende woorden en bemoedigende beelden die helpen bij afscheid en verdriet

Manu Keirse - Helpen bij verlies en verdriet - Uitgeverij Lannoo 1996
280 blz., € 16,95

Dit boek is een gids niet alleen voor hulpverleners, maar ook voor vrienden, familieleden van rouwenden en mensen in verdriet. Het wil helpen om elkaar meer tot steun te zijn en het biedt bruikbare inzichten, geïllustreerd met talrijke herkenbare voorbeelden uit het dagelijkse leven. Naast verlies door de dood, besteedt de auteur ook aandacht aan andere verliessituaties, zoals verlies van gezondheid en/of van werk. Het boek groeide uit de vele vragen die de auteur in de voorbije jaren heeft gehoord bij rouwenden en zorgverleners. Het geeft praktische antwoorden op vragen als: "Wat moet u weten? Hoe kunt u helpen?"

Aanbevolen voor hulpverleners en nabestaanden die een zicht willen krijgen op wat anderen doormaken in een rouwproces

Andere werken van Manu Keirseuitgegeven bij Lannoo:
Vingerafdruk van verdriet 96 blz., € 11,95
Woorden van bemoediging
Afscheid van moeder 180 blz. , € 18,95
Als sterven een stuk leven wordt
Kinderen helpen bij verlies 270 blz., € 16,95
Een boek voor al wie van kinderen houdt

Terug naar Artikels