Vermoeidheid bij het Sjögren-syndroom

Rubriek: Medisch - Sjögren-syndroom
Door M.-L. Van Roosebeke
Bron:. Björn Gudbjörnsson, “Tiredness, sleep disturbances and pulmonary involvement in patiens with primary Sjögren’s syndrome”, Sjögren’s Syndrome Foundation (VS) Volume 21, Maart 2003

Vermoeidheid is ongetwijfeld een van de meest voorkomende en symptomen bij patiënten met het Sjögren-syndroom. Het is het symptoom dat velen het meest ontreddert, omdat het zich zowel fysisch als psychisch doet gelden.

Die vermoeidheid werd goed gedocumenteerd in een studie over levenskwaliteit door dr. Evelyn Bromet, epidemiologiste (onderzoekt hoe dikwijls een ziekte optreedt in een gebied en waardoor),. Er werden vragenlijsten gezonden aan alle leden van de Sjögrens Syndrome Foundation (VS), en meer dan 3300 patiënten antwoordden. Zij wezen vermoeidheid aan als het derde meest storende ongemak, na droge ogen en een droge mond. Droge huid, skelet-, spierpijn en slechte slaap behoorden ook bij de vermelde ongemakken.

Dit artikel bespreekt de voornaamste oorzaken van vermoeidheid bij het Sjögren-syndroom, de diagnose en de behandeling.

Definitie

Enkele van de belangrijkste oorzaken van vermoeidheid bij het Sjögren-syndroom zijn:

• ontsteking gebonden aan het Sjögren-syndroom;
• een slechte slaap;
• fybromyalgie (bindweefselontsteking);.
• depressie;
• nevenverschijnselen van medicatie;
• hypothyroïdie (onvoldoende productie van schildklierhormoon);
• myositis (een ontsteking van de spieren);
• steroïd myopathy (een spierziekte).

Aandacht
Fibomyalgie kan samengaan met het Sjögren-syndroom en beide kunnen vermoeidheid en pijn veroorzaken.
Er zijn depressies die zich uitsluitend via lichamelijke symptomen manifesteren, o.a. haaruitval, droge huid, uitputting ... Doordat het Sjögren-syndroom op zich ook een depressie kan veroorzaken, wordt een depressie die een andere oorzaak heeft, vaak over het hoofd gezien;

Bindweefselontsteking

Het Sjögren-syndroom is een chronische ontsteking van de exocriene klieren doordat het immuunsysteem van het lichaam hen aanvalt en beschadigt.

Lymfocyten dringen binnen in de klieren waardoor een variatie van cytokinen (chemische bemiddelaars van ontsteking) de ontstekingscyclus bestendigen en eventueel normale klieren omvormen tot littekenweefsel en vet. Dat leidt tot droogte.
Soms verspreidt het ontstekingsproces zich naar andere organen en veroorzaakt andere problemen, o.a. vermoeidheid.

In Utrecht werd aan 60 vrouwen met het primair Sjögren-syndroom (pSS) een vragenlijst over vermoeidheid voorgelegd. De scores worden vergeleken met die van een gezonde controlegroep. Het niveau van interleukines (IL)1ß, IL2, IL6, IL10, en tumor necrosis factor werden gemeten. Patiënten met het Sjögren-syndroom hadden hogere scores op alle dimensies van vermoeidheid: algemene vermoeidheid, fysieke vermoeidheid, verminderde activiteit, verminderde motivatie en mentale vermoeidheid. Het vermoeidheidsniveau stond echter niet in verband met het niveau van de serumcytokines.
Zweedse onderzoekers kwamen tot dezelfde bevinding, ook na ESR, CRP, Hb onderzoek (Zie CIB-tijdschrift nr.25 blz.21). De vermoeidheid schijnt een betere aanwijzing te zijn voor onderliggende ontstekingen dan de laboratoriumresultaten. Toch blijven die testen nodig om de oorzaak van vermoeidheid te achterhalen.

De dokter kan ontsteking veronderstellen als de oorzaak van vermoeidheid, als de volgende verschijnselen zich voordoen:

• aantasting van de longen, de nieren het zenuwstelsel;
• verandering van het niveau van de bloedtesten ivm met ontsteking (bezinkingssnelheid, CRP-niveau);
• aanwezigheid van verschillende auto-antistoffen in het bloed, en of verhoging van de niveaus van andere ontstekings- of immuungebonden eiwitten (cryoglobulinen, IgG, IgM, IgA, serum B2 microglobulie)

Steroïden (prednisone, methylprednisolone) brengen het vlugst een korte-termijnverbetering, maar veel patiënten kunnen belangrijke neveneffecten ontwikkelen bij lange termijntherapie.

Andere immunonderdrukkende medicatie als hydroxychloroquine (Plaquenil) en methotrexate bezorgen veiliger alternatieven voor chronische behandeling, maar vereisen een strikte controle door de arts. Iedere patiënt moet daarom nauw samenwerken met de reumatoloog of een andere behandelende dokter om de meest doeltreffende en veiligste systeemgebonden therapie te hebben.

Slechte slaap

Een slechte slaap komt bij veel reumapatiënten voor. Moeilijk inslapen, doorslaapstoornissen, vermoeid ontwaken zijn typische kenmerken. Ook hier is de vermoeidheid die Sjögrenpatiënten overdag ondervinden, veel erger dan een slechte slaap kan veroorzaken.
Cytokines kunnen de oorzaak zijn van een gestoorde slaap. Onderzoek toonde ook hier geen patroon aan tussen het ontstekingsniveau en de gestoorde slaap. Naast de slaaponregelmatigheden veroorzaakt door de ziekte zelf, bijv. droge ogen en mond, pijn door gewrichtsontsteking, slechte slaapgewoontes of pijn van een bijkomende fibromyalagie, kan veelvuldig gebruik van steroïden ook tot slapeloosheid leiden.
Een studie stelde ook een verhoging van het rusteloze-benensyndroom (restless legs) vast bij Sjögrenpatiënten in vergelijking met andere groepen. Kenmerkend zijn de onvrijwillige bewegingen van armen of benen gedurende de slaap. Dat is moeilijk vast te stellen als men alleen slaapt, maar het kan herkend worden tijdens een slaapstudie.

Oogongemakken bij nacht worden het best behandeld met oogsmeermiddelen die langdurigere verlichting geven dan kunstmatige tranen. Oogklachten die vooral ‘s nachts voorkomen, kunnen het gevolg zijn van ontsteking van de oogleden. Oogdruppels met een ontstekingsremmend middel zijn hiervoor aangewezen. Klachten over een droge mond tijdens de nacht kunnen veroorzaakt zijn door met open mond te slapen. Dat laatste kan weer het gevolg zijn van een verstopte neus.

Geregeld gebruik van pilocarpine (merknaam Salagen) of cevimiline (merknaam Evoxac) met inbegrip van een dosis voor bedtijd vermindert de behoefte om veel te drinken. Zo moet men ’s nachts minder opstaan om te drinken of te plassen. Salagen mag niet ingenomen worden bij ontsteking van de iris, bij glaucoom, bij ernstige hartaandoeningen en zolang astma niet onder controle is. Het product kan overmatig transpireren en hoofdpijn veroorzaken. Evoxac is nog onvoldoende getest bij zwangerschap en borstvoeding en kan overmatig transpireren, misselijkheid en een verstopte neus tot gevolg hebben.

Lage doses clonazepam (Klonopin) of carbidopa/levodopa (Sinemet-CR) kunnen het rustloze-benensyndroom doeltreffend behandelen.

De behandeling van een verstoorde slaap moet voor iedere patiënt persoonlijk bepaald worden. Wel kan iedereen een goede slaaphygiëne ontwikkelen. Hier enkele regels waarmee u rekening kunt houden.

• Houd u aan vaste tijden om te gaan slapen.
• Zorg voor een donkere, koele en rustige slaapomgeving.
• Neem een warm bad om pijnlijke spieren te ontspannen en om stress rond bedtijd weg te werken.
• Gebruik geen cafeïne vanaf 6 uur voor het slapengaan.
• Drink geen alcohol vanaf tot 2 uur voor het slapengaan.
• Rook niet, en zeker niet voor het slapengaan.
• Doe zo mogelijk overdag geen dutjes.
• Tracht dagelijks minstens 20 minuten lichaamsoefeningen te doen.
• Doe geen lichaamsoefeningen meer bij het naar bed gaan, noch kleine werkjes in de slaapkamer.
• Ga niet met honger slapen.

Terug naar Artikels