De puzzel van de auto-immunuteit

Prof F. De Keyser UZ Gent, dienst reumatologie

In een lezing van 15 minuten was het prof. De Keyser onmogelijk om de puzzel van de immuniteit op te lossen. Hij legde wel uit waarom hij het woord ‘puzzel’ koos, wat het verschil is tussen immuniteit en auto-immuunziekten en wat de verwachting is voor de evolutie van deze aandoeningen.

Een puzzel

Ondanks de enorme vooruitgang in de kennis van auto-immuunziekten zijn ze nog altijd een buitengewoon moeilijke groep aandoeningen. We weten zo weinig af van hun ontstaansmechanismen. Vaak is het bijzonder moeilijk om een auto-immuunziekte te herkennen, omdat ze zich onder zo veel facetten kan voordoen. En een auto-immuunziekte is nog altijd ongeneesbaar, hoewel al veel meer voor de patiënt gedaan wordt. Enkele puzzelstukjes liggen al op hun plaats, maar een volledig beeld ontbreekt.

Het immuunsysteem

Onze immuniteit (ons afweerapparaat) moet ons lichaam gezond houden door het te beschermen tegen vijanden van buitenaf: virussen, bacteriën, maar ook tegen vijanden die van binnenin komen, bijv. tumorontwikkelingen.

De mechanismen die onze immuniteit daarvoor gebruikt, zijn soms efficiënt, soms niet; sommige kennen we, andere niet. De lichaamsbarrières zoals de huid maken deel uit van ons afweersysteem. Als we de huid verwonden en niet voldoende ontsmetten ontstaat een besmetting. Nog subtieler is het geheel van verschillende soorten witte bloedcellen die samenwerken en een redelijke afweer tot stand te brengen, maar waarvan we het gehele mechanisme nog niet kennen.

Antistoffen spelen een belangrijke rol, zowel in de normale afweer als in de omstandigheden waar de immuniteit fout loopt. De immuniteit kan op verschillende manieren te kort schieten. Ofwel kan ze te weinig werken, waardoor men gemakkelijk infecties oploopt. Ofwel kan ze overactief reageren op banale prikkels en zo een allergie uitlokken die ook heel wat ziektesymptomen kan veroorzaken. Ze kan reageren tegen lichaamseigen elementen en dan spreken we van auto-immuniteit (auto: eigen).

Auto-immuunziekten

Auto-immuniteit is één, een auto-immuunziekte is iets anders! Niet alle onregelmatigheden zijn auto-immuunziekten. Een patiënt van boven de 60 kan AntiNucleaireAntistoffen (ANA) in het bloed hebben en toch kerngezond zijn. Pas als die autoantistoffen een ziekte creëren, spreekt men over een echte auto-immuunziekte. Waar de grens ligt tussen normale auto-immuniteit en een echte auto-immuunziekte weten we vandaag niet.

De term ‘auto-immuunziekten’ dekt vele ladingen: orgaanspecifieke auto-immuunziekten, die slechts één orgaan aantasten, bijv. schildklier, en systeem-auto-immuunziekten, die een groot aantal weefsels en organen aantasten, bijv. lupus en alle aandoeningen waarop de CIB-Liga zich richt.

Auto-immuunziekten herkennen

In het UZ Gent gebruiken de reumatologen soms de onofficiële afkorting ’MIA-concept’ voor een Moeilijke Inflammatoire Aandoening.

Waarom die term? Vaak komt een patiënt op het spreekuur met specifieke klachten, bijv. koorts, lymfeklierzwellingen, gewrichts- of spierklachten, die bij veel ziektebeelden kunnen thuishoren. Testen moeten uitwijzen of het gaat om een infectie of om een ontstekingsziekte, bijv. kwaadaardige bloedaandoeningen, auto-immuunziekten, ... Het is niet uitzonderlijk dat een arts een redelijke tijd nodig heeft om de diagnose te stellen. Bij reumatische auto-immuunziekten worden eerst de andere ziekten uitgesloten en gaat men op zoek naar specifieke afwijkingen, bijv. de autoantistoffen, en de antinucleaire antistoffen. Een typisch voorbeeld van zo’n moeilijke inflammatoire aandoening is lupus, omdat die zich op heel verschillende wijzen kan manifesteren. Een eerste manifestatie kan een vorm van huidafwijking zijn, maar ook gewrichtspijnen of bepaalde long- of nieraandoeningen of centrale neurologische aandoeningen.

Geneesmiddelen

In de voorbije jaren zijn nieuwe medicijnen op de markt gekomen, o.a. biotechnologische medicijnen die niet alleen voor reumatische artritis en de ziekte van Bechterew, maar ook voor bepaalde reumatische bindweefselziekten een belangrijke vooruitgang zullen zijn.

Wetenschappelijk onderzoek naar de mogelijkheden van klassieke geneesmiddelen blijft noodzakelijk. Wat helpt voor één aandoening kan getest worden voor een andere.

Een systematisch onderzoek naar de nevenwerking van medicatie is heel belangrijk. Hier verwijzen we naar de recente mogelijkheden om bijv. bij bindweefselziekten zoals sclerodermie complicaties met de bloedcirculatie op te opsporen en te behandelen.

Samenwerking

Auto-immuunziekten zijn de aandoeningen waarvoor overleg moet zijn tussen verschillende artsen om tot een juiste diagnose te komen. Reumatoloog, dermatoloog, nefroloog, pneumoloog, patholoog, neuroloog, cardioloog, maag-darmspecialist, … zijn specialisten die frequent geconfronteerd worden met die aandoeningen.

Niet alleen is er overleg nodig tussen de verschillende specialisten binnen ziekenhuizen, maar ook samenwerking met alle zorgverstrekkers in het veld. Dat moet uiteindelijk leiden tot een betere zorgkwaliteit, en zo tot een betere levenskwaliteit van patiënten met chronische reumatische aandoeningen zoals bindweefselziekten.

Prof. De Keyser benadrukte dat wereldwijde samenwerking tussen alle zorgverstrekkers en patiëntenverenigingen ten goede komt aan reuma-patiënten in het algemeen en zeker aan patiënten met chronische inflammatoire bindweefselziekten.

Als de reumatologie de middelen krijgt om verder uitgebreid onderzoek te verrichten, kan de puzzel van de auto-immuniteit misschien opgelost worden.

M.-L. Van Roosebeke

Terug naar Artikels